Το Κόκκινο Σπορ : Ο εργατικός αθλητισμός στον Μεσοπόλεμο μέσα από δημοσιεύματα του Ριζοσπάστη (1927 - 1933)

‘ Το ένδυμα στα «πέταλα» ’: Οι φίλαθλοι στα ελληνικά γήπεδα και η ενδυματολογική συμπεριφορά τους(δεκαετία του 1970 μέχρι σήμερα)

                                                            Πρόλογος

  Η παρούσα εργασία ασχολείται στα πλαίσια του μεταπτυχιακού σεμιναρίου « Η μελέτη του ενδύματος», με την εξέλιξη της ενδυμασίας στις κερκίδες των ελληνικών γηπέδων, όπου συγκεντρώνονται οι «φανατικοί» οπαδοί, από την αρχή της δεκαετίας του 1970 μέχρι και σήμερα. Η συγκεκριμένη μελέτη είναι ως επί τω πλείστω, μια καταγραφή και παρουσίαση της εξέλιξης της ενδυμασίας στο χρονικό πλαίσιο των τελευταίων σαράντα ετών σε συνδυασμό με τις επιταγές της μόδας κάθε εποχής, αλλά και την περιρρέουσα ατμόσφαιρα που επικρατεί στο κοινωνικοπολιτικό πεδίο.

                                                         Εισαγωγή

  Στην παρούσα εργασία, θα ασχοληθούμε με τη μελέτη της ενδυμασίας σε ένα χώρο, ιδιαίτερα γνωστό, το χώρο των κερκίδων όπου συγκεντρώνονται οι φανατικοί οπαδοί, τις «θύρες», όπως επικρατεί να λέγονται, και τα κριτήρια επιλογής της ενδυμασίας, καθώς επίσης και τους παράγοντες που τη διαμόρφωσαν ανά δεκαετία.
Αρχικά, οφείλουμε να αναφερθούμε στους τομείς που αποτελούν συνολικά την έρευνα της «οπαδικής» ενδυμασίας, την ενδυμασία, τη μόδα, το ποδόσφαιρο, και τις υποκουλτούρες.
 Είναι ευρέως αποδεκτό, ότι με τον όρο ενδυμασία εννοούμε το σύνολο των ενδυμάτων, που απαρτίζουν την εξωτερική εμφάνιση των ανθρώπων, είτε στην πρωτόγονη, είτε στην αγροτική, είτε στην αστική βιομηχανοποιημένη μορφή τους.
 Το ένδυμα, με τη σειρά του, αποτελεί μια φλύαρη, στη σιωπή του, γλώσσα επικοινωνίας, καθώς τα ενδύματα εκπέμπουν μηνύματα για την κοινωνική ομάδα που αντιπροσωπεύουν. Στο περιοδικό Ζυγός, το 1975, η Λίζα Σκουζέ-Πετρίδη αναφέρει χαρακτηριστικά, ότι « η μόδα έχει τις ρίζες της στο υποσυνείδητο του ανθρώπου και πάντοτε μια από τις μεγαλύτερες επιθυμίες του τελευταίου ήταν να στολίζει το σώμα του. Γιατί αυτή είναι η βαθύτερη έννοια της μόδας: η αυτοδιακόσμηση», και στη συνέχεια μας οδηγεί στη διαπίστωση, ότι « η αυτοδιακόσμηση δεν έχει μόνο σκοπό το να θαυμάζει ο άνθρωπος τον εαυτό του, αλλά και το να θέλει να τον θαυμάζουν και να τον επιθυμούν οι άλλοι» [Σκουζέ-Πετρίδη: 168].
 Ενδιαφέρουσα για τη μελέτη του θέματος είναι επίσης η διαπίστωση, πως «στις μεγαλύτερες και πιο σύνθετες κοινωνίες, το ντύσιμο δεν μπορεί πια να εκφράσει την ταυτότητα του ατόμου, ως εξαρτημένη από το φύλο, την ηλικία, και την οικογένεια, γιατί έχουν προστεθεί και άλλοι ρόλοι» [Σκουζέ-Πετρίδη:173 ].
 Όσον αφορά το ποδόσφαιρο, το δημοφιλέστερο άθλημα στον κόσμο, συγκεντρώνει τα χαρακτηριστικά εκείνα, που στον τομέα του θεάματος είναι ένα είδος οπίου του λαού, ή μια συλλογική εκδήλωση που φέρει τη σφραγίδα της ψυχολογικής παλινδρόμησης, ή η αναβίωση αρχέγονων καταλοίπων, ή πρακτική μιας ορισμένης κοινωνικής τάξης [Μπρομπερζέ: 20].
 Επιπλέον, σύμφωνα με τη θεωρία της ψυχολογίας της μάζας, οι ποδοσφαιρικές συγκεντρώσεις απομακρύνουν από τους κανόνες της καθημερινής ζωής, επικαιροποιούν ένα πνεύμα κοινότητας, ακυρωμένο στην καθημερινή ζωή, διευκολύνουν την έκφραση αξιών μη αποδεκτών και απορριπτέων [Μπρομπερζέ: 25].
 Ο χώρος που θα μελετήσουμε, είναι οι κερκίδες των οπαδών, που η σχέση τους με την ομάδα διακρίνεται από «τρέλα» και «πάθος», ένα χώρο όπου μαζεύονται για ελάχιστες ώρες χιλιάδες οπαδοί, το γήπεδο, ειδικότερα του ποδοσφαίρου, αλλά και άλλων αθλημάτων.
 Το γήπεδο αποτελεί μια μικρογραφία της κοινωνίας, καθώς το πλήθος που συγκεντρώνεται για ελάχιστες ώρες, είναι ένα «μωσαϊκό», που το αποτελούν άτομα που ανήκουν σε διαφορετικές κοινωνικές τάξεις, επαγγέλματα, εθνότητες, θρησκευτικές πεποιθήσεις, που το χαρακτηρίζουν διαφορετικά για τον καθένα «μίση και πάθη», αλλά μοιράζονται τις ίδιες συγκινήσεις για το άθλημα και την ομάδα.
  Επίσης, αξίζει να αναφέρουμε και τον παράγοντα υποκουλτούρα, που διαδραμάτισε σημαίνοντα ρόλο στη διαμόρφωση της εικόνας των «θυρών», ιδιαίτερα έντονα για ένα διάστημα σχεδόν είκοσι ετών, από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του ’90, και λιγότερο σήμερα. Η λέξη υποκουλτούρα προέρχεται από την αγγλική λέξη subculture.

«Ποντιακή προσφυγική κουλτούρα και ποδόσφαιρο»: Η περίπτωση του Αναμορφωτικού Συλλόγου Καλαμαριάς «Ο Απόλλων»

Εργασία Α' Εξαμήνου

του Αλεξ. Γαλατιανού

Πρόλογος

Η παρούσα εργασία πραγματεύεται το ζήτημα της κουλτούρας των πόντιων προσφύγων στην Καλαμαριά της δεκαετίας του 1920 και τις εκφάνσεις της στο ποδόσφαιρο, εξετάζοντας τη δημιουργία του ποδοσφαιρικού τμήματος του Αναμορφωτικού Συλλόγου Καλαμαριάς «Ο Απόλλων».

Η εργασία εντάσσεται μέσα στα πλαίσια του μεταπτυχιακού σεμιναρίου «Ταξίδια και Κουλτούρα. Ξενιτεμένοι, Ομογενείς, Μετανάστες και μορφές τέχνης στην ελληνική περίπτωση, 18^ος-19^ος-20^ος-21^ος αιώνας» και σημαντικό ρόλο στην επιλογή του θέματος έπαιξε το προσωπικό ενδιαφέρον για την ιστορία των προσφυγικών ποδοσφαιρικών σωματείων στη Θεσσαλονίκη. Αυτό το γεγονός σε συνδυασμό με το στόχο του σεμιναρίου να ερευνήσει τις ποικίλες πτυχές της κουλτούρας της μετανάστευσης, οδήγησαν στη σύλληψη του θέματος. Η επιλογή του Απόλλωνα Καλαμαριάς προέκυψε κατόπιν συνυπολογισμού μιας πολύ βασικής παραμέτρου. Ο γεωγραφικός χώρος της Καλαμαριάς των πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα είναι απομακρυσμένος και ως ένα σημείο αποκομμένος από το κυρίως αστικό κέντρο της Θεσσαλονίκης «η ηθελημένη κρατική επιλογή, για να μην διαταραχθεί η κανονική ζωή της υφιστάμενης πόλης»,[1] γεγονός που καθιστά την αφομοίωση του προσφυγικού στοιχείου ιδιαίτερα δύσκολη και αργή. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να διατηρούνται αναλλοίωτα τα ιδιαίτερα διακριτικά χαρακτηριστικά του προσφυγικού κοινωνικού συνόλου της περιοχής, που αποτελούν κομμάτι της κουλτούρας του. Συνεπώς, η μελέτη της προσφυγικής κουλτούρας στην Καλαμαριά δίνει τη δυνατότητα στον εκάστοτε ερευνητή να προχωρήσει στην εξαγωγή χρήσιμων και ασφαλών συμπερασμάτων.

Αυτός θα είναι και ο άξονας πάνω στον οποίο θα οικοδομηθεί αυτή η εργασία. Αρχικά, θα γίνει μια προσπάθεια να αναζητηθούν τα αίτια του ξεριζωμού του ελληνικού πληθυσμού από τον Πόντο και να προσδιοριστεί ο ρόλος της ποντιακής κουλτούρας στη διατήρηση και ενίσχυση του ποντιακού ελληνισμού. Το δεύτερο μέρος της εργασίας πραγματεύεται την εγκατάσταση των πόντιων προσφύγων στην Καλαμαριά, ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζει τη σύγκρουση ανάμεσα σε δύο αντικρουόμενες κουλτούρες, την προσφυγική με την κουλτούρα των ντόπιων. Μέσα απ’ αυτή τη σύγκρουση γίνεται η μετάβαση στο τρίτο και τελευταίο μέρος αυτής της εργασίας, όπου αναλύεται η σύζευξη της ποντιακής προσφυγικής κουλτούρας και του ποδοσφαίρου ως φορέα μαζικής κουλτούρας μέσα από το ιστορικό παράδειγμα του Αναμορφωτικού Συλλόγου Καλαμαριάς «Ο Απόλλων». Με βάση τα όσα έχουν αναφερθεί και με μια ματιά στη σελίδα των περιεχομένων αντιλαμβάνεται κανείς ότι το ζήτημα της προσφυγικής κουλτούρας δεν είναι ένα θέμα που θα αναλυθεί σε ένα ή περισσότερα ξεχωριστά κεφάλαια, αλλά, αντιθέτως, θα ενταχθεί στο λόγο ως στοιχείο άρρηκτα συνυφασμένο με την εξέλιξη των ιστορικών δεδομένων. Η προσφυγική κουλτούρα και, γενικότερα, η κουλτούρα της μετανάστευσης ταυτίζονται με την έννοια του ξεχωριστού τρόπου ζωής. Είναι δηλαδή μια κουλτούρα συνδεδεμένη με την έννοια της ταυτότητας , που αντικατοπτρίζει τα διακριτικά χαρακτηριστικά ενός κοινωνικού συνόλου, στη συγκεκριμένη περίπτωση των πόντιων προσφύγων. Επειδή η έννοια της ταυτότητας, του ξεχωριστού τρόπου ζωής αλλά και η ίδια η καθημερινή πράξη βρίσκονται σε άμεση σύζευξη με την εξέλιξη των ιστορικών γεγονότων, κρίνεται επιβεβλημένο η παρουσίαση της ποντιακής προσφυγικής κουλτούρας να γίνει σε συνάρτηση με την ιστορία του προσφυγικού ρεύματος από τον Πόντο μέχρι και την ίδρυση του Απόλλωνα Καλαμαριάς. Σε διαφορετική περίπτωση, η συζήτηση θα στερούνταν ιστορικότητας και θα γινόταν σε μια καθαρά θεωρητική βάση.

Η «χορογραφία» του αγώνα Ολυμπιακός Πειραιώς – Μπ. Ντόρτμουντ: Τελετουργία και Συμβολισμοί

Εργασία Δ' Εξαμήνου

του Στρ. Ψαράκη

Αφήγηση

          Τρίτη 18 Οκτωβρίου 2011. Εν μέσω πρωτοφανών, για τα μεταπολιτευτικά δεδομένα, απεργιακών κινητοποιήσεων – λόγω των δημοσιονομικών μέτρων που επιβάλλονται στη χώρα εξαιτίας της οικονομικής κρίσης – ο Ολυμπιακός Πειραιώς, στα πλαίσια της διοργάνωσης του Champions League, καλείται να αναμετρηθεί με την Μπορούσσια Ντόρτμουντ.

            Η αναμέτρηση για την πειραϊκή ομάδα είναι κάτι παραπάνω από σημαντική. Ούσα στην τρίτη αγωνιστική της φάσης των ομίλων, και μην έχοντας έως εκείνη την στιγμή κανένα βαθμό, η νίκη αποτελεί μονόδρομο για την συνέχεια και την εκπλήρωση του ονείρου της «ευρωπαϊκής πορείας» και καταξίωσης.

            Λίγες ώρες πριν το παιχνίδι και στα πλαίσια της καθιερωμένης πρακτικής, όπου ο οπαδός μιας ομάδας προσπαθεί να αφουγκραστεί το κλίμα που έχει δημιουργηθεί εν όψει της αναμέτρησης, περιηγούμαι σε ορισμένες ιστοσελίδες και ιστολόγια του διαδικτύου. Σε ένα από αυτά, το οποίο ασχολείται αποκλειστικά με θέματα του Ολυμαπιακού, διαβάζω την είδηση: «οι οπαδοί της Θύρας 7 ετοιμάζουν μια ιδιαίτερη “χορογραφία” για τον αποψινό αγώνα. Μείνετε συντονισμένοι.»

            Στα μάτια και στα αυτιά ενός άπειρου μια τέτοια είδηση δεν θα φάνταζε ως τίποτε περισσότερο από αυτό που δηλώνει. Στα δικά μου ωστόσο ήταν πραγματικά συναρπαστική. Οι δεδομένες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες καθώς και η αναμέτρηση με μια γερμανική ομάδα, την στιγμή που στην χώρα μας είχε αναπτυχθεί μια έντονη «αντιγερμανική» παραφιλολογία[1], πράγματι καθιστούσαν την εν λόγω «χορογραφία» ιδιαίτερη.

            Με την έναρξη του παιχνιδιού και την είσοδο των ομάδων στον αγωνιστικό χώρο, επιβεβαιώνεται τρόπον τινά ο «ευσεβής πόθος» μου. Από τα δύο «πέταλα» του γηπέδου «ξεδιπλώνεται» αυτό που στην φαντασία μου κατέστησε μια απλή διασυλλογική αναμέτρηση σε «εθνική». Από την μία πλευρά ένα κερκιδόπανο όπου ένας ιππότης, κρατώντας ένα ερυθρόλευκο λάβαρο, κάρφωνε με το δόρυ του την Γερμανία, πλαισιωμένος από δύο λευκούς σταυρούς σε κόκκινο φόντο και την φράση «The Legend lives, strikes and will rise again» (μτφρ. «Ο Θρύλος ζει, επιτίθεται και θα αναστηθεί ξανά»), η οποία ολοκληρωνόταν στην άλλη πλευρά. (βλ. εικ. 1 και 2).

 (εικ. 1) Η μια πλευρά της «χορογραφίας»

(εικ. 2) Η «χορογραφία» συνολικά

     Η φαντασιακή αυτή μου «αφαίρεση» ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο από αυτό που επακολούθησε. Λίγο πριν το τέλος του αγώνα και με τον Ολυμπιακό να προηγείται με 3-1 σύσσωμο το γήπεδο άρχισε να φωνάζει ρυθμικά «σας γ….ε αυτοί που σας χρωστάνε». Στα πλαίσια αυτής της εξέλιξης ορισμένοι οπαδοί επιδείκνυαν με περιπαικτικό τρόπο χαρτονομίσματα προς τους αντίστοιχους της φιλοξενούμενης, συμπληρώνοντας με εικονικό τρόπο το σύνθημα (βλ. εικ. 3).

(εικ. 3) Οπαδοί του Ολυμπιακού επιδεικνύουν χαρτονομίσματα

προς τους αντίστοιχους της Μπ. Ντόρτμουντ

Επιστέγασμα όλων των παραπάνω αποτέλεσαν τα πρωτοσέλιδα του εγχώριου αθλητικού τύπου τα οποία σχολίαζαν τη νίκη του Ολυμπιακού με γλώσσα που να άπτεται  περισσότερο της καθημερινής οικονομικής – μνημονιακής, και όχι αθλητικής, πραγματικότητας όπως «Στο “ερυθρόλευκο ΔΝΤ” εμφανίστηκαν πάλι οι… χρεωκοπημένοι Γερμανοί και ο Θρύλος τους είπε: Πάρτε τις δόσεις σας!» ή «Η… τρόικα του Πειραιά διέσυρε την πρωταθλήτρια Γερμανίας και μπήκε στο παιχνίδι της πρόκρισης» ή «Η τρόικα του Θρύλου κούρεψε την πρωταθλήτρια της Γερμανίας 3-1» (βλ. εικ. 4). Ανάλογες ωστόσο ήταν και οι αντιδράσεις από την πλευρά της γερμανικής ομάδας, η οποία προέβη σε καταγγελία[2] προς την Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Ποδοσφαίρου (UEFA) για το περιεχόμενο της «χορογραφίας» των οπαδών του Ολυμπιακού.

(εικ. 4) Ορισμένα εκ των πρωτοσέλιδων, αθλητικών εφημερίδων,

που εκδόθηκαν στον απόηχο του αγώνα

         

Τύπος, Αθλητισμός και Πολιτική: «Η περίπτωση των Ολυμπιακών Αγώνων της Μόσχας μέσα από δημοσιεύματα του “Ριζοσπάστη”»

Τύπος, Αθλητισμός και Πολιτική: «Η περίπτωση των Ολυμπιακών Αγώνων της Μόσχας μέσα από δημοσιεύματα του “Ριζοσπάστη”»

Εργασία Β' Εξαμήνου

του Στρ. Ψαράκη

Ιωάννινα 2011

Εισαγωγή

Αναφορικά με την επιστήμη της Ιστορίας ένα γεγονός που δεν μπορεί πλέον να τεθεί «εν’ αμφιβόλω» είναι αυτό που ορίζει ως ερμηνευτικά εργαλεία της όλα εκείνα τα επιμέρους συστατικά που συγκροτούν και διαμορφώνουν αυτό που με δύο λέξεις θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως «κοινωνική κουλτούρα». Δύο από αυτά λοιπόν, ο αθλητισμός υπό τη μορφή του θεσμού των Ολυμπιακών Αγώνων  και ο Τύπος υπό τη μορφή της εφημερίδας, είναι που θα μας απασχολήσουν στην παρούσα εργασία.

        Σκοπός της εργασίας είναι να αναδείξει την ερμηνεία ενός φορτισμένου πολιτικά αθλητικού γεγονότος, των Ολυμπιακών Αγώνων στη Μόσχα το 1980 – μέσα από τα δημοσιεύματα μιας εφημερίδας («Ριζοσπάστης»), «οργάνου της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδος», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει και ο τίτλος του. Το επιχείρημα αυτό ωστόσο – και εδώ θα παρεκκλίνουμε χάριν της επιστημονικής δεοντολογίας – δεν θα γίνει αναιρώντας το προφανές. Η πλειοψηφία των ΜΜΕ, στην οποία ανήκει και η ανωτέρω εφημερίδα, αποτελεί πολιτικό και κομματικό φορέα και δίαυλο και ως τέτοια πρέπει να λογίζεται και να προσεγγίζεται.

        Με αυτές τις ορίζουσες, λοιπόν, αρχικώς θα αναπτύξουμε το θεωρητικό πλαίσιο της εργασίας του οποίου τα «σκέλη» χωρίζονται αφενός σε μια ενδεικτική ανάλυση της ιστορικότητας του Τύπου, αφετέρου σε μια αντίστοιχη του αθλητισμού.

        Ακολούθως, βάσει του πρώτου μέρους όπως το περιγράψαμε, θα υπεισέλθουμε στην ανάλυση της πολιτικής διάστασης που έλαβε το κίνημα των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων με μια εκτενέστερη αναφορά στο πως διαμορφώθηκε κατά την ψυχροπολεμική περίοδο αναφέροντας παραδείγματα με κορυφαίο αυτό της Μόσχας το 1980.

Στο τρίτο και τελευταίο μέρος αφού εντάξουμε τον «Ριζοσπάστη» στο πολιτικό, κυρίως, αλλά και κοινωνικό «αντικείμενο» του έτους 1980, θα επιχειρήσουμε μέσα από την ανάλυση των δημοσιευμάτων που αφορούν τους Αγώνες την ερμηνεία τους, δια του πρίσματος ωστόσο της ιδεολογίας και της πολιτικής με τις οποίες προσλαμβάνονται, σκοπίμως ή μη. Με αυτό τον τρόπο ελπίζουμε εμμέσως, αλλά σαφώς, να αναδείξουμε το ουσιαστικό ζητούμενο της εργασίας το οποίο απαντά στο πως ο «Τύπος» και η ιδεολογία όταν συνευρεθούν στο ιστορικό πεδίο μπορούν να λειτουργήσουν επικουρικά στο έργο της έρευνας.